فصل سوم : فرهنگ و دانش در جاهليت فرهنگ و معارف علمى فرهنگ جاهليت همان گونه كه از عنوان جاهليت به دست مىآيد ، فاقد روح تفكر و عمدتاً مشتى آداب و عادات متعصبانهء عربى بود . در آن محيط تنها چيزى كه به آن اهميت داده نمىشد علم ، فرهنگ و آگاهى بوده و معيار ارزشهاى حياتى آنها چيزى جز زور و شمشير و نيزه ، زبان چرب و نرم شعر و خطابه ، جنگ و خونريزى و انتقام و ارزش نهادن به حَسَب و نَسَب نبود . زندگى ، رفتار و حركات فردى و اجتماعى آنها ناشى از جهل بوده است . به گفتهء ابن عباس « 1 » در جهالت عرب همين آيه بس كه « قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ « 2 » ؛ زيان كردند كسانى كه به سفاهت ، بى هيچ حجتى فرزندان خود را كشتند . » كسانى كه مىكوشند تا عرب جاهلى را اهل فرهنگ نشان داده و ادعا مىكنند كه : « جهل در جاهليت در مقابل حلم است نه علم ، چرا كه عرب از دانش علمى بهره بسيارى داشته است ! « 3 » به يقين در اشتباهند . در اينجا ، بهتر است بحث را از خواندن و نوشتن آغاز كنيم . خواندن و نوشتن قدرت بر خواندن و نوشتن در يك جامعه نشانى است از معارف علمى و فرهنگ و تمدن ، و در صورتى كه جامعه ، از اين مسأله بىبهره باشد زندگى او خالى از فرهنگ و دانش خواهد بود . تجارب ملتهاى گذشته و يا معاصر جز با خواندن و نوشتن نمىتواند به ديگران انتقال يابد ، و ملتى كه از اين نعمت بىبهره باشد ، نمىتوان به رشد آن ، حتى در طى قرون متمادى اميدى داشت . آنچه از قرآن و روايات اسلامى و تاريخهاى مورّخان از قديم و جديد برمىآيد ، همه حاكى از آن است كه ملت عرب در جاهليت به جز افراد معدودى ، از نعمت سواد محروم بوده‌اند . در قرآن آياتى به امّى بودن پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و قوم او اشاره كرده « 4 » و در آيهء ديگرى اشاره به عدم توانايى پيامبر به خواندن و نوشتن شده است . « 5 » استاد مطهرى مىگويد : يكى از معانى امّى درس ناخوانده و ناآشناى به خط است . ايشان مىافزايد :

--> ( 1 ) . البداية والنهايه ، ج 2 ، ص 190 ( 2 ) . انعام ، 140 ( 3 ) . تاريخ ، صدرالاسلام والدولة الامويه ، ص 40 ( 4 ) . اعراف ، 157 ، 158 ؛ ، ج معه ، 2 ؛ آل عمران ، 20 ، 75 ( 5 ) . عنكبوت ، 48